همچراغ

فریاد قبرها

hamcheragh — Wed, 07 Mar 2007 07:12:18 GMT

«صراخ القبور» از مجموعه «الارواح المتمرده»

نوشته: جبران خليل جبران

ترجمه: م. عظیمی

فریاد قبرها

امیر بر مسند قضاوت چهارزانو نشست و خردمندان شهر که آثار مطالعه از چهره های پرچین و چروکشان نمایان بود، نیز در چپ و راست او نشستند. سربازان نیزشمشیرکشیده و نیزه برافراشته، اطرافش ایستادند. مردم هم که برخی برای سرگرمی و کنجکاوی آمده و برخی دیگرچشم انتظار صدور حکم بودند، روبه روی امیر ایستادند.

همگی گردن کج کرده و چشم فروکشیده و نفسهاشان را در سینه حبس کرده بودند. گویی درچشمان امیر نیرویی بود که در جان و دلشان ترس و رعب می افکند.

سرانجام مجلس کامل شد و زمان دادخواهی فرا رسید. امیر دستش را بلند کرد و فریاد زد: « مجرمان را یکایک به پیشگاه من آورید و از گناهانشان آگاهم سازید.»

در این هنگام درِ زندان باز شد و دیوارهای تاریکش همچون حنجره ی درنده ای وحشی که خمیازه کشان دهان بگشاید، نمایان گشت و از هر سو صدای جنبش بندها و زنجیرها هم آوا با ناله و گریه زندانیان برخاست.

حاضران چشم برگردانده ، گردن کشیدند تا شکار مرگ را که از ژرفاهای آن گور بیرون می آمد، ببینند.

پس از لحظه ای کوتاه دو سرباز، جوان کت بسته ای راکه چهره ی درهم کشیده اش نمایانگر عزت نفس و دلیریش بود ، از زندان بیرون کشیدند و او را به میانه ی دادگاه بردند و خود اندکی عقب تر ایستادند.

امیر چند دقیقه ای به او خیره شد ، سپس پرسید: « جرم این مرد که چنین گردنفراز در برابر ما ایستاده ، چیست؟ گویی در موضع فخر است نه در چنگال قضاوت ! »

یکی از کارگزاران پاسخ داد: « او قاتل بدکاری ست که دیروز راه را بر یکی از فرماندهان امیر که عازم انجام مأموریتی بوده است ، بسته و دیوانه وار بر زمینش افکنده است و در حالی که شمشیرِ غرقه به خون ِ مقتول هنوز در دستش بوده، دستگیر شده است.»

امیر که تیر خشم از چشمانش می جهید بر فراز تخت غضبناک به حرکت درآمد و با صدای بلند فریاد زد: « برگردانیدش به اعماق تاریکی و بدنش را با غل و زنجیر سنگین کنید و صبح فردا گردنش را بزنید و جسدش را در بیابان افکنید تا عقابها و پرندگان شکاری [از گوشت] برهنه اش سازند و بادها بوی گندش را به مشام خانواده و دوستانش برسانند.»

جوان را به زندان برگرداندند و مردم با نگاههای اسفناک و آهی عمیق او را همراهی می کردند، چرا که او جوانی بود در بهارعمر، خوش سیما و نیرومند.

* * *

آن دو سرباز این بار دخترکی زیبا روی و رنجور را که زردی یأس و نومیدی سیمایش را پوشانده و اشک، چشمانش را فراگرفته و پشیمانی و حسرت گردنش را خم کرده بود، از زندان بیرون آوردند.

امیر نگاهی به او انداخت و گفت: « این زن نحیف که در پیشگاه ما، چون سایه در برابر حقیقت ایستاده ، چه کرده است؟»

یکی از سربازان پاسخ داد : « او زن بدکاره ای است که شبی شویش به ناگاه براو وارد شده و او را در آغوش معشوقش یافته است ؛ و پس از آن که معشوقش گریخته ، او را به پاسبانان سپرده است.»

امیر به او خیره شد . دخترک از شرمساری سر به زیر افکنده بود . امیر با تندی گفت : « او را به اعماق ظلمت برگردانید و در بستری از خار بخوابانید تا شاید خوابگاهی را که با بدکاری خویش آلوده ، به یاد آورد؛ وبه او سرکه ی آمیخته با جوشانده حنظل بنوشانید، باشد تا طعم بوسه های حرام را به خاطر آورد؛ و بامدادان برهنه و عریان به بیرون شهرش کشیده، سنگسارش کنید و جسدش را همان جا رها سازید تا گرگها از گوشتش برخوردار شوند و کرمها و حشرات استخوانهایش را بپوسانند.»

دخترک در تاریکای زندان نهان شد و حاضران به او می نگریستند در حالی که از یک سو از عدالت امیر شگفت زده بودند و از سوی دیگر بر زیبایی رخسارِ غمگین دخترک و نازکای نگاه های محزونش افسوس می خوردند.

* * *

آن دو سرباز دیگربار نمایان شدند. این بار با پیرمرد رنجوری که زانوان لرزانش را چون دو تکه پارچه که ازکناره های پیراهن پوسیده ای آویخته باشد، بر زمین می کشید و هراسناک به هر سو روی می گرداند و از نگاه های دردانگیزش نشانه های بیچارگی و فقر و بدبختی بر می آمد.

امیر با لحنی چندشناک به جانب او روی کرد و گفت :« گناه این پلید که چون مرده ای در میان زندگان ایستاده ، چیست؟»

یکی از سربازان پاسخ داد :" او دزدی ست که شبی وارد دَیر شده اما راهبان پرهیزگار او را گرفته و در میان لباسهایش ظروف مقدس قربانگاههایشان را یافته اند.»

امیر همچون عقابی گرسنه که در گنجشکی شکسته بال نظرافکنَد، به او درنگریست و فریاد زد :« به اعماق ظلمت فروبَریدش و بازنجیرهای آهنین در بندش کشید و صبحگاهان او را به کنار درختی بلند برده و با ریسمانی از کتان به دارش بزنید و جسدش را میان آسمان و زمین بیاویزید تا عناصر انگشتان گناهکارش را از هم بپاشانند و بادها اعضایش را بپراکنند.»

دزد را به زندان بازگرداندند و مردم برخی در گوش برخی دیگر به نجوا درآمدند که :

« چه گونه این ضعیفِ کافر جرئت کرده است ظروف مقدس دیر را برباید؟»

امیر از کرسی قضاوت فرود آمد. خردمندان و متشرعان از پی او به راه افتادند. لشکریان نیز از پس و پیش او روان شدند. تماشاگران هم ، به سان خوشه ی خرمایی که فروپاشد ، پراکندند و آن مکان از هر چیز تهی شد مگر از زاری زندانیان و ناله های لرزنده ی ناامیدان که به سایه های افتاده بر دیوار می مانست.

* * *

این همه رخ داد در حالی که من آن جا چون آینه ای در برابر اشباح متحرک ایستاده بودم و به قوانینی که انسانی برای انسانی دیگر گزارده بود می اندیشیدم و در آنچه مردم عدالتش می پنداشتند تأمل می کردم و در رازهای زندگی تعمق می نمودم و معنی هستی را می جستم تا این که افکارم به سان خطوط شفق که در پشت مِه نهان می گردد، از هم گسست.

از آن جا بیرون آمدم و در آن حال با خود می گفتم:« گیاهان، عناصر خاک را می مکند؛ و گوسفند، گیاهان را می بلعد؛ و گرگ، گوسفند را شکار می کند؛ و کرگدن، گرگ را می کشد؛ و شیر، کرگدن را صید می کند؛ و مرگ، شیر را نابود می سازد. اما آیا نیرویی پیدا می شود که بر مرگ چیرگی یابد و زنجیره ی این ستم ها را به عدلی جاودانه بدل سازد؟ آیا نیرویی یافت می شود که همه ی این اسباب ناپسند و زشت را فرجامی زیبا دهد؟

آیا نیرویی یافت می شود که همه عناصر حیات را به کف گیرد و لبخندزنان به ذات خویش پیوند دهد؛ هم چنان که دریا همه ی جویبارها را آوازخوان و مترنم به ژرفاهای خویش باز می گرداند؟ آیا نیرویی یافت می شود که قاتل و مقتول ، زناده و زناکار و دزد و مال باخته را در پیشگاه دادگاهی برتر و والاتر از دادگاه امیر حاضر کند؟»

روز بعد به بیرون شهر و به میان کشتزارها رفتم ؛ جایی که جان آرامش می یابد و پاکی فضا میکروبهای ناامیدی و یأسی را که زاده ی کوچه های تنگ وخانه های تاریک است، می میراند. هنگامی که به کرانه ی درّه رسیدم متوجه دسته های فراوانی ازعقابها و کلاغها و کرکسها شدم که پیوسته می پریدند و فرومی نشستند و فضا را با نفیر شوم آوازها و صدای بالهایشان آکنده بودند.

کنجکاوانه اندکی جلو رفتم و [ ناگهان] در برابر خود جسد آویخته ی مردی را بر درختی بلند، و جسد برهنه ی زنی را رهاشده در میان سنگهایی که بدان رجم شده بود، و جسد جوانی غرقه به خون و خاک آلود را که سرش از تن جدا شده بود، دیدم.

ایستادم ؛ در حالی که هولناکی این منظره نگاهم را با پرده ای ضخیم و تاریک می پوشاند.

نگریستم ؛ اما چیزی جز شبح مرگِ آسایش بخش را که در میان جسدهای خون آلود ایستاده بود، ندیدم.

و گوش سپردم اما چیزی جز ناله ی نیستی که با غارغارِ کلاغان ِ جاخوش کرده درمیان ِ شکارِ قوانین ِ بشری درآمیخته بود ، نشنیدم.

سه تن از فرزندان آدم دیروز در آغوش ِ زندگی بودند اما امروز به چنگال مرگ افتاده اند. سه تن بر اساس عرف بشر، شریعت را زیر پا نهادند و قانون تیره چشم دست از آستین برآورد و با سنگدلی آنان را فروکوفت. جهالت سه تن را گناهکار قلمداد کرد، از آن رو که ضعیف بودند و قانون آنان را به مردگانی بدل کرد ، چرا که قوی ست.

مردی مرد دیگری را کشت، پس مردم گفتند:« او قاتلی ستمگر است» اما هنگامی که امیر او را کشت مردم گفتند:« این امیری دادگر است». و مردی کوشید تا به دیر دستبرد بزند، پس مردم گفتند :« این دزدی بدکار است.» اما وقتی که امیر زندگی اش را درربود گفتند :« این امیری نکوکردار است.» و زنی به شوی خود خیانت کرد، پس مردم گفتند:« این زنی زناکار و بی بند وبار است.» اما وقتی امیر او را لخت و برهنه در کوی و برزن راه برد و پیش چشم نظاره گران سنگسارش کرد، گفتند:« این امیری بزرگوار است.»

ریختن خون حرام است، اما چه کسی آن را برای امیر حلال کرده است؟ ربودن اموال جرم است، اما چه کسی ربودن جانها را فضیلت برشمرده است؟ خیانت زنان کاری زشت است، اما چه کسی سنگسار کردن اجساد را عملی زیبا قرار داده است؟

آیا در برابر بدی ، بدی ِ عظیم تری را مرتکب می شویم و می گوییم این شریعت است؟ و با فساد به وسیله ی فسادی فراگیرتر مبارزه می کنیم و بانگ برمی داریم که این قانون است؟ و با جرم بوسیله ی جرمی بزرگ تر می جنگیم و فریاد برمی کشیم که این عدالت است؟

آیا امیر ، خود در گذشته ی زندگی اش هیچ دشمنی را از میان نبرده؟ آیا مال یا ملکی را از هیچ یک از اطرافیان ضعیف خود غصب نکرده ؟ آیا با هیچ زن زیبایی کار ناشایستی نکرده است؟ مگر او خود از همه ی این گناهان پیراسته است که مجاز به اعدام قاتل و به دار آویختن سارق و سنگسار کردن زناکار باشد؟

کیستند آنهایی که این دزد را از درخت آویخته اند؛ فرشتگانی که از آسمان فرود آمدند؟ یا مردانی که هرچه به دستشان می رسد می دزدند و غصب می کنند؟ و چه کسانی سر این قاتل را بریده اند؛ پیامبرانی که از جهان ِ برین به زیر آمده اند، یا سربازانی که به هرجا می رسند می کشند و خون می ریزند؟ وچه کسانی این زناکار را سنگسار کرده اند؛ عابدان پاکی که از صومعه هاشان بیرون آمده اند، یا انسان هایی که در نهانگاه های تاریکی هر کار زشت و پستی را انجام می دهند؟

قانون؟!... به راستی قانون چیست؟ چه کسی آن را به چشم دیده که با نور خورشید از اعماق آسمان نازل شود؟ و کدام بشر از دل خداوند آگاه است که بداند مشیت او درباره ی انسان چیست؟ و در کدام قرن از قرون گذشته، فرشتگان در میان انسان ها به راه افتاده اند و گفته اند:« ضعیفان را از نور زندگی محروم سازید و گناهکاران را با شمشیر از میان ببرید و خطاکاران را با گام های آهنین لگدکوب کنید؟»

* * *

انبوه این اندیشه ها پیوسته ذهنم رابه خود مشغول ساخته وعواطفم را برمی آشفت تا این که صدای قدم هایی را در نزدیکی خود شنیدم. نگاه کردم و دختری را دیدم که از میان درختان آشکار شد و با احتیاط در حالی که از ترس به این سو و آن سو می نگریست به آن سه جسد نزدیک گشت. هنگامی که سرِ بریده ی آن جوان را دید بی تابانه فریاد کشید و به سوی او خم شد و دستان لرزانش را بر او حلقه زد و شروع کرد به اشک ریختن.

موهای تابدار جوان را با کناره ی انگشتانش نوازش می کرد و با صدایی عمیق و مجروح که از ژرفای جگرش بر می آمد، می گریست. وقتی گریه خسته اش کرد و حسرت بر او چیره شد به سرعت با دستانش خاک را پالید و قبری فراخ کَند و جوان مقتول را به آرامی سوی آن کشید و سر خون آلودش را میان شانه هایش جای داد و پس از آن که با خاک پوشاندش، تیغه ی شمشیری را که گردنش را بریده بود بر فراز قبر فرو کرد.

هنگامی که خواست برگردد، به سویش رفتم اما او شتابان گریخت و از ترس لرزه بر اندامش افتاد. دخترک سر به زیر افکند و در حالی که اشکِ گرم چون باران از دیدگانش فرو می چکید، با آهی عمیق گفت :« اگر می خواهی، شکایت مرا به امیر بکن، چرا که اگر بمیرم و به آن که مرا از چنگ ننگ رهانید بپیوندم ، بهتر است از این که جسدش را رها کنم تا طعمه ی کرکسان پیر و عقابان وحشی گردد.»

به او گفتم :« دخترک بیچاره! از من نترس که من پیش از تو بر سرنوشت این جوان گریسته ام ، بل که به من بگو چه گونه تو را از چنگال مرگ نجات بخشید.»

دخترک که بغض صدایش را می برید، گفت :« یک روز فرمانده [ سپاه] امیر به کشتزارهای ما آمد تا مالیات بگیرد و جزیه جمع کند. وقتی که مرا دید زیرچشمی نگاهی از روی پسند به من انداخت و مالیات سنگینی بر مزرعه ی پدر فقیرم بست ؛ مالیاتی که حتی ثروتمند هم از پرداخت آن ناتوان بود. پس مرا گرفت تا به زور به جای مالیات به قصر امیر ببرد. با اشک از او خواهش کردم که به من رحم کند اما توجهی نکرد. او را به پیری پدرم سوگند دادم اما رحم نکرد. پس دادخواهانه مردان روستا را بانگ زدم و این جوان که خواستگار من بود، آمد و مرا از چنگال پرقساوت او رها کرد. فرمانده از این کار به خشم آمد و خواست او را بکشد. او هم شتافت و شمشیر کهنه ای را که به دیوار آویزان بود، کشید و برای دفاع از زندگی خود و آبروی من او را به زمین افکند و کشت. اما به خاطر بزرگواری اش مثل قاتلان جنایتکار نگریخت، بل که نزدیک جسد ایستاد تا این که سربازان آمدند و او را دست بسته به زندان بردند.»

این را گفت و به من نگاهی کرد ؛ نگاهی که دل را آب می کند و اندوه را برمی انگیزد. و شتابان برگشت و رفت ، در حالی که فریادهای درد انگیزش درامواج فلک ارتعاش می افکند.

* * *

پس از لحظه ای کوتاه، دوباره چیزی نظرم را جلب کرد. نگاه کردم و جوانی را دیدم در بهار عمر که چهره اش را با پیراهنش پوشانده بود و پیش می آمد. تا این که به جسد آن زن زناکار رسید و نزدیک آن ایستاد. دوش آویزش را از تن درآورد و اندام برهنه ی زن را با آن پوشاند و با خنجری که همراه داشت شروع کرد به کندن زمین. سپس جسد را به آرامی کشید و در خاک پنهان کرد، در حالی که با هر پلک زدن قطره ای اشک از گونه هایش فرو می غلتید. وقتی کارش به پایان رسید چند شاخه از شکوفه هایی را که در آن اطراف روییده بود، چید و سر به زیر و چشم فروکشیده، بر قبر نهاد.

هنگامی که خواست برود نگاهش داشتم و گفتم :« نسبت این زن خطاکار با تو چیست که بر خلاف خواست امیر عمل کردی و جانت را به خطر افکندی تا جسد پاره پاره اش را از گزند پرندگان شکاری حفظ کنی؟»

به من نگاهی کرد. چشم هایش از گریه و بی خوابی گود شده بود و بیانگر شدت اندوه و سوز درونش بود. با صدایی گرفته که با آهی عمیق همراه بود گفت:« من آن مرد بدبختی هستم که او به خاطرش سنگسار شد. از زمانی که خردسال بودیم و در میان خانه ها بازی می کردیم به هم عشق می ورزیدیم. ما برمی بالیدیم و این عشق نیز با ما برمی بالید. تا این که در جان ما ریشه دار و قوی شد و ما در اظهار عواطف قلبی به یکدیگر از آن بهره می گرفتیم و این عشق پاک ما را به خود جذب می کرد. ازعمق جان گرامی اش می داشتیم و ما را به آغوش خویش می کشید. اما یک روز که من در شهر نبودم، پدرش او را به زور به همسری ِ مردی درآورد که دوستش نمی داشت. وقتی برگشتم و این خبر را شنیدم، روزگارم شبی دراز و سیاه و زندگی ام احتضاری تلخ و مداوم شد. و من ماندم در حالی که با عواطفم می جنگیدم و می کوشیدم بر خواسته های خود چیره شوم اما سرانجام آنها بر من چیره شدند و زمام مرا در دست گرفتند؛ چنان که کوری زمام ِ بینایی را. پس پنهانی به دیدار دلدارم رفتم در حالی که بزرگترین آرزویم دیدن نور چشمش و شنیدن آهنگ صدایش بود. او را دیدم که تنها ست و بر سرنوشت خود می گرید و مرثیه ی روزگارش را می سراید.

نزد او نشستم و در آن حال وقار و عفاف میان ما حاکم بود. اما ساعتی نگذشت که همسرش ناگهان وارد شد و چون مرا دید نیّات پلیدش بر او مسلط گشت و گردن نازک دخترک را با دستان خشنش گرفت و با صدای بلند فریاد زد :« بیایید و ببینید این زناکار و معشوقش را.» همسایگان با شتاب دویدند. سربازان نیزآمدند تا از ماجرا آگاه شوند.

شوهرش او را به دستان خشن سربازان سپرد و آنان هم او را گیسو گشوده و پیراهن دریده ، کشیده و بردند. اما من ... هیچ کس به من زیانی نرساند. زیرا قانون تیره چشم و عقاید فاسد مردم تنها اگر زن خطا کند عقوبتش می کنند ، اما مرد... بر او آسان می گیرند.»

جوان صورتش را با پیراهن خویش پوشاند و به شهر بازگشت. و من ماندم. می نگریستم، می اندیشیدم و آه می کشیدم. هرگاه هوا شاخه های درخت را می جنباند جسدِ دزدِ به دارآویخته اندکی می لرزید. گویا با حرکات خود از ارواح فضا درخواست می کرد که او را فرود آورند و بر سینه ی زمین، در کنار آن کشته ی جوانمردی و شهیده ی عشق بخوابانند.

* * *

پس از ساعتی زنی رنجور که لباسهایی کهنه به تن داشت ، ظاهر شد و نزدیکِ مردِ به دارآویخته ایستاد در حالی که گریان بر سینه می کوفت. سپس از درخت بالا رفت و طناب کتانی را با دندانهایش برید و جسد مرده چون پیراهنی پوسیده بر زمین افتاد. زن پایین آمد و قبری در کنار آن دو قبر دیگر کند و جسد را در آن نهاد و پس از آن که با خاک پوشاندش دو تکه چوب برداشت و با آن صلیبی ساخت و بالای سر مرده، در خاک فروکرد. وقتی برگشت که برود او را نگاه داشتم و گفتم:« چه چیزی تو را فریفت که بیایی و این دزد را به خاک بسپاری؟»

به من نگریست. با دو چشم گودافتاده ای که سرمه اش سایه های اندوه و بدبختی بود، و گفت:« او همسر نیک و رفیق مهربان وپدر کودکان من است. پنج کودک که از گرسنگی به خود می پیچند. بزرگترینشان هشت ساله و کوچکترینشان شیرخواره ای ست که هنوز او را از پستان بازنگرفته ام. همسر من دزد نبود، کشاورزی بود که بر زمین دیر زراعت می کرد و از آن محصول برمی داشت و از راهبان مزدی نمی گرفت مگر گرده ی نانی که شب هنگام آن را میان هم قسمت می کردیم و تا صبح حتی یک لقمه از آن باقی نمی ماند. از زمانی که جوان بود کشتزارهای دیر را با عرق جبین خود آبیاری می کرد و در بوستانهایش قدرت بازوان خویش را می کاشت. اما وقتی ضعیف و ناتوان شد و سالهای کار نیرویش را به تاراج برد و بیماری ها بدنش را فراگرفت، او را از خود راندند و گفتند:« دیگر دیر به تو نیازی ندارد. برو و هر وقت پسرانت بزرگ شدند به نزد ما بفرست تا جای تو را در مزرعه بگیرند.»

او گریست و مرا هم گریاند. آنها را به نام مسیح و فرشتگان و قدیسان سوگند داد تا به او رحم کنند اما رحم نکردند و دلشان به حال او، من و کودکان برهنه و گرسنه مان نسوخت. پس به شهر رفت تا کاری به دست آورد اما رانده شده برگشت. زیرا ساکنان آن قصرها فقط جوانان نیرومند را به کار می گماشتند. پس از آن بر شاهراه شهر به گدایی نشست اما کسی به او کمک نکرد بل که همه از کنارش می گذشتند و می گفتند :« صدقه دادن به کسی که مغلوب سستی و تنبلی ست جایز نیست.»

یک شب تنگدستی چنان درمانده و رنجورمان کرده بود که کودکانمان از گرسنگی بر خاک، به خود می پیچیدند و طفل شیرخواره پستانهایم را می مکید اما چیزی نمی یافت.

ناگهان چهره ی همسرم دگرگون شد و پنهانی در تاریکی شب بیرون رفت و به یکی از انبارهای دیر که راهبان گندم کشتزارها و شیره ی انگورها را در آن ذخیره می کنند، وارد شد و یک زنبیل آرد را بر پشت گرفته خواست که برگردد .اما چند قدم برنداشته بود که کشیشان از خواب بیدار شدند و او را گرفتند. بسیار کتکش زدند و به او ناسزا گفتند و صبح به سربازان تحویلش داده و گفتند:« این دزد بدکاری ست که آمده تا ظرفهای طلایی دیر را بدزدد.» سربازان هم او را به زندان و سپس به پای چوبه ی دار کشاندند تا شکم عقابها را از جسدش پر سازند ، چرا که او کوشیده بود تا شکم کودکان گرسنه اش را از پس مانده های گندمی که خود در زمان ِ کارگری ِ دیر با رنج چیده بود ، پر کند.آن زن فقیر رفت و در آن حال از سخنان منقطعش اشباح حزن انگیزی برمی آمد و شتابناک به هرسو می رفت. گویا ستونهایی از دود بود که هوا با آن بازی می کرد.

* * *

سوگوار در میان آن سه قبر ایستادم . از شدت سوز و گداز تنم می لرزید ، زبانم بند آمده بود و اشک از چشمانم سرازیر بود؛ و این همه بیانگر میزان عواطفم بود. کوشیدم خود را به اندیشیدن سرگرم کنم اما روحم سر باز زد . زیرا روح مانند شکوفه است ، گلبرگهایش را در برابر تاریکی درهم می کشد و نفسهای معطرش را به تیرگی ها نمی بخشد.

ایستادم و احساس کردم از ذرات خاک آن قبرها فریاد دادخواهی و تظلم ، به سان مِهی که از ژرفنای درّه ای برخاسته باشد ، بلند است و در اطراف گوشم موج می زند تا به من سخن گفتن الهام کند.

ایستادم ، ساکت و خاموش. و اگر مردم آن چه را سکوت این منظره بیان می کرد می فهمیدند به خدایان خود نزدیک تر می شدند تا به درندگان جنگل.

ایستادم، در حالی که با هر نفسم شعله ی آهی از سینه برون می جهید و اگر یکی از این شعله ها به درختان کشتزار می رسید همه از جای می جنبیدند و آن جا را رها می کردند و دسته دسته لشکر می کشیدند و با شاخه هاشان به جنگ امیر و لشکریانش می رفتند و با تنه هاشان دیوارهای دیر را برسر راهبان ویران می کردند.

ایستادم و نگاه کردم و با هر نگاهم شیرینی دلسوزی و تلخی اندوه به سوی آن قبرهای تازه سرازیر می شد.

قبر جوانمردی که با زندگی خود از شرافت دوشیزه ای ضعیف دفاع کرد و او را از چنگال گرگی درنده نجات داد، اما به پاداش این دلیری گردنش را زدند. و آن دختر شمشیرش را در قبرش فرو کرد تا نمادی باشد که در پیش روی خورشید از فرجام مردانگی در حکومت ظلم و جهل سخن گوید.

و قبر دختری که عشق جانش را نواخته بود ، پیش از آن که طمع تنش را تصاحب کند. اما سنگسارش کردند، تنها از آن روی که قلبش تا لحظه ی مرگ امانتدار این عشق بود. و معشوقش دسته ای از شکوفه های کشتزار را بر جسد پوسیده ی او نهاد تا با پژمردن تدریجی خود از سرنوشت جانهایی که عشق تقدیسشان کرده است، در میان مردمانی که مادیات کور و جهالت کرشان نموده است، سخن بگویند.

و قبر فقیر بیچاره ای که مزارع دیر بازوانش را ناتوان کرده بود و راهبان او را از خود راندند تا بازوان دیگری را جایگزین بازوان او کنند. و او خواست تا با کار کردن تکه نانی برای کودکانش ببرد اما کاری نیافت. خواست تا با گدایی به آن برسد اما نرسید. و هنگامی که نومیدی او را واداشت تا اندکی از محصولی را که خود با رنج و عرق جبین برداشته بود، بازستاند او را گرفتند و کشتند. و بیوه اش صلیبی بر قبر او نهاد تا در سکوت شب ستارگان را گواه بگیرد بر ظلم راهبانی که تعالیم مسیح را به شمشیری بدل می کنند و بدان گردن می زنند و اجساد بیچارگان و ضعیفان را تکه تکه می کنند.

در این هنگام خورشید پشت شفق پنهان شد. گویا دیگر از رنج های بشر دلگیر و از ستم هاشان بیزار شده بود. و شب آغاز شد در حالی که با تار و پود تاریکی و سکوت پرده ای نازک می بافت تا بر جسد طبیعت افکند. من چشمانم را به سوی آسمان بلند کردم و دستانم را به جانب قبرها و نشانه هایی که بر آنها بود گشودم و با صدای بلند فریاد زدم :" این شمشیر توست، ای شیر زن که در غلاف خاک فرورفته. واین شکوفه های توست، ای عشق که آتش آنها را سوزانده . و این صلیب توست، ای مسیح که تاریکی شب آن را فروپوشانده است."

۱۰ آذر ۸۲

لحظه

hamcheragh — Wed, 07 Mar 2007 07:06:26 GMT

در سرود مبهم مرد افریقایی

چیزی نهفته است

چیزی نظیر ناله ی کرگدن های عاشق

در بن بست تنازع

م.عظیمی

hamcheragh — Wed, 07 Mar 2007 07:05:39 GMT

سراب

شادمان، سرگشتگان تشنه با شوق و شتاب

زی* تلألؤهای اقصای افق

بر عقیمِ هولناکِ دوزخ آسا راه پیمودند

بعد ساعت ها و ساعت ها و ساعت ها

خسته و مأیوس و خاک آلود

بر تراز بی کرانی از شن و آتش

در حریق بد لهیب تشنگی مُردند

وان تلألؤهای اقصای افق

خود نه آبی، چشمه ای یا برکه ای شاداب

نیشخندی بود بر لب های تزویر کویر

نیشخندی پست و دون، نامش « سراب».

* ( زی: به سوی)

م.عظیمی

سیّدحسین نصر (4)

hamcheragh — Wed, 07 Mar 2007 06:57:59 GMT

سالهاى تحصيل در آمريكا

بر حسب اتفاق، ورود من به آمريكا با فصل تعطيلات مصادف شده بود. و من تعطيلات را در نيويورك گذارندم و آنجا با شگفتى تمام اولين كريسمس عمرم و جشنهاى آغاز سال نو در غرب را مشاهده كردم. از جمله جشنى كه در ميدان تايمز نيويورك برگزار شد كه به نظر من بسيار وحشيانه آمد. نيويورك هم جذاب و هم ترسناك، هم غريب و هم كسالت آور و اغواگر و نفرت انگيز به نظر مى آمد. دايى من به اين جهت كه من از تحصيلاتم عقب نيفتم از طريق دوستى ايرانى با رئيس كالج لافاييته، دكتر هاچيسنن صحبت كرد. اين شخص در نيوريوك بود و در ملاقاتى كه انجام گرفت دكتر هاچنسين به دايى ام پيشنهاد كرد كه مرا به مدرسه پدى در هاى استنِ نيوجرسى بفرستد. پذيرش من سريع آمد و من از ماه ژانويه تحصيلاتم را در پايه هشتم ادامه دادم، يعنى همان پايه اى كه در ايران آن را آغاز كرده بودم اما سه ماه در بين آن وقفه افتاده بود.
من چهار سال و نيم بعدى را در پدى گذارندم و در سال 1950 فارغ التحصيل شدم. من مجبور بودم كه صرفاً، طى يك يا دو ترم فشرده تابستانى در زبان تسلط كافى پيدا كنم تا بتوانم تحصيلاتم را در يكى از بهترين مدارس مقدماتى ساحل شرقى آمريكا ادامه دهم. در اينجا بود كه براى اوّلين بار دچار خلاء عاطفى و فرهنگى شدم. با وجود مهربانيهاى بسيار دايى ام عمادكيا كه هفته اى يكبار براى ديدار من رنج سفر به نيويورك را بر خود هموار مى كرد، احساس تنهايى شديدى مى كردم و آگاهى درد آلودى از اين واقعيت داشتم كه بايد روى پاى خود بايستم. پدرم مدت كوتاهى بعد از اينكه من تحصيلاتم را در پدى شروع كردم بر اثر حمله قلبى درگذشت. اين خبر بر درد دورى از خانه افزود. مادر و برادر من براى مدت كوتاهى به آمريكا آمدند، اما به علت مشكلات مالى مجبور بودند كه به خانه باز گردند. خانواده من به دايى ام پيوستند. دايى زادگانم نيز بسيار صميمى بودند، اما جذبه يافتن دوستان آمريكايى روزبه روز در من بيشتر مى شد و من شيوه زندگى آمريكايى را مى آموختم، شيوه اى كه چهره بيرونى اش، خصوصاً آن گونه كه در خشونتورزى و ياغى گرى بعضى جوانان مشاهده مى شد، سخت مرا دلزده كرده بود، من خيلى سريع به زبان انگليسى مسلط شدم و در واقع علاقه بسيار به شعر انگليسى و ويژگى شعرى اين زبان پيدا كردم. در پايه نهم، دانشجوى ممتازى بودم كه نمرات بسيار بالايى در علوم و همچنين نمرات بالايى در انگليسى مى گرفتم. مجدداً به مطالعه زبان فرانسه پرداختم و سعى كردم تا تسلط بيشترى بر اين زبان پيدا كنم. مطالعه اى كه تا امروز هم ادامه دارد. نمرات من در رياضيات بسيار عالى بود و من در آزمونهاى سراسرى متعددى كه در رياضيات برگزار مى شد بالاترين نمره ها را دريافت مى كردم. لذا همه معلمان و مشاوران معتقد بودند كه من بايد تحصيلاتم را يا در رياضيات يا در فيزيك ادامه دهم و مشورتهاى اينان و تمايل عميق قلبى من براى فهم حقيقت اشياء مرا بر آن داشت كه تحصيلاتم را در كالج در اين زمينه ها ادامه دهم.
در دوران تحصيل در پدى، موفقيت هاى علمى و غيرعلمى بزرگترى هم داشتم. من شاگرد اوّل شدم و جشن توريع ما ختم شد به اينكه من مجبور شدم اولين سخنرانى عمومى ام را در مراسم آغاز سال تحصيلى انجام دهم. همچنين من به ورزشهاى دانشگاهى ـ خصوصاً اسكواش و تنيس ـ علاقمند بودم و بعدها در MIT هم اين ورزشها را ادامه دادم و طى كاپيتان تيم اسكواش MIT شدم. همچنين در پدى برنده جايزه Wycldiffشدم كه به برجسته ترين دانش آموز در همه زمينه ها اعطا مى شد و بالاترين مقام مدرسه اى به حساب مى آمد. همه اين ها اعتماد به نفس به من داد كه قادرم آنچه برنامه انجامش را دارم تحقق بخشم و هم اين حس مسؤوليت را در من بهوجود آورد كه بايد در كالج موفقيتهايم را ادامه دهم.
پدى يك مدرسه مسيحى پروتستان بود و من در طى مدتى كه در آنجا بودم يعنى از 1945 تا 1950 با وجود اينكه مسلمان بودم بايد در مراسم كليسايى صبح روز يكشنبه شركت مى كردم. پيش از اين، تربيت من دوران كودكى، اين حس را در من به وجود آورده بود كه بايد به اديان ديگر ـ خصوصاً مسيحيت ـ احترام بگذارم. من اشعار عرفانى اى از حافظ و مولانا و شعراى ديگر در خاطر داشتم كه در ستايش مسيح سروده شده بودند و قصه هاى حضرت مسيح و مريم عذرا را ـ آن گونه كه در قرآن بيان شد. مى دانستم. سالهاى حضور من در مراسم پروتستانها، به من كمك كرد تا گذشته از تجربه اى كه از حضور محسوس لطف مسيح پيدا كردم، آشنايى
بىواسطه ترى با سنن مسيحى از جمله شعاير، مواعظ، سرودهاى دسته جمعى و اخلاق مسيحيت به دست آورم. يكى از سرچشمه هاى تعلق خاطر ديرين من به گفت و گو با مسيحيت، همين سالهاى رابطه ام با مذهب پروتستان در پدى است. بعد اين تجربه با آشنايى نزديكى كه با الاهيات مذهب كاتوليك پيدا كردم تكميل شد، امّا هرگز اين تجربه حضور مداوم در شعاير مسيحى مذهب پروتستان كه در طول سالهاى تحصيل در پدى براى من حاصل شد در مذهب كاتوليك تكرار نشد همچنين اين تجربه باعث شد كه من با كتاب مقدس به خصوص مزامير و اناجيل آشنا شوم كه اجراى آن ها با روايت شاه جيمز همچنان در گوش من پژواك دارد.
اگر سالهاى تحصيل در پدى در اينكه من در زبان انگليسى تسلط پيدا كنم و با فرهنگ غرب و تاريخ آمريكا و مسيحيت علوم آشنا شوم نقش مهمى داشت، اما همچنين دوره اى بود كه من در طى آن از فرهنگ ايرانى خود و از همه مظاهر و تجليات اسلامى دور شدم و بيگانگى پيدا كردم. من به ندرت به فارسى سخن مى گفتم، مگر در ايام تعطيلات، كه البته فقط برخى از تعطيلاتم در جمع فاميل در نيويورك مى گذشت. ما براى تعطيلات به اردوگاه هايى كه در اماكن مختلف بر پا مى شد مى رفتيم از جمله يك سال را به صحراى نودا را در كاليفرينا رفتيم.
بنابراين با آنكه زمانى كه از ايران آمدم، فارسى دانى من بسى بيش از يك دانش آموز پايه هشتم بود، اما بسيارى از اشعارى را كه به خاطر سپرده بودم در اين دوره از ياد برده و انشاى فارسى من هم تا حد زيادى بد شده بود. زمانى كه مادرم در سال 1950 به آمريكا آمد ما تصميم گرفتيم كه در يك خانه با حال و هوايى ايرانى زندگى كنيم و من مجدداً هر
روز به فارسى صحبت مى كردم و شروع كردم به بازخوانى اشعار شعراى بزرگ كلاسيك تا دوباره در زبان مادرى خود، استادى و مهارت پيدا كنم.
معمولا مراسم توديع مدرسه پدى در پرينستون برگزار مى شد و من منتظر بودم كه اين بار هم چنين شود. البته چندين بار من و تعداد اندك ديگرى از دانش آموزان را براى بازديد به اين دانشگاه آورده بودند و ما مدرسه مطالعات پيشرفته آزمايشگاه هاى فيزيك انيشتين و اماكن و اشخاص معروف ديگرى را ديده بوديم، اما من به دلايلى ميلى به رفتن به پرينستون نداشتم. جذبه MIT و شهرتش به اينكه بسيار دشوار و سخت گير است، مرا بر مى انگيخت كه با آن مواجه شوم. بنابراين، در خواست هايى براى MIT و كال تيك و كوتل نوشتم و در هر سه جا پذيرفته شدم. با بورسهايى تحقيقاتى كه كمترينشان متعلق به MIT بود. با اين حال من بى درنگ MITرا انتخاب كردم و در پايان تابستان سال 1950 به بوستون رفتم تا در آنجا دوره مهم و جديدى از زندگيم را آغاز كنم. من به عنوان يك ايرانى 17 ساله كه با موفقيت كامل تحصيلات متوسطه اش را در يكى از بهترين دبيرستانهاى متوسطه آمريكا گذارنده بود، اطمينان داشتم كه مى توانم به اهداف پيش رويم دست يابم. اما در درون خود نه آرزوى يافتن شهرت و موفقيت جوانى را داشتم و نه حتى موفقيتهاى دانشگاهى براى من شوق انگيز و محرك بود. براى من فقط امكان تحصيل معرفت درباره طبيعت اشياء، دست كم در سطح واقعيت فيزيكى مهم بود. بنابراين من با يك عطش عقلانى عازم شهر و فضايى جديدى شدم، غافل از شوكى كه بزودى، به واسطه آگاهى يافتن از سرشت واقعى رشته تحصيلى برگزيده ام، يعنى فيزيك، بر من وارد خواهد آمد.

hamcheragh — Mon, 12 Feb 2007 20:09:18 GMT

به راستی کتاب مقدّس چه می‌گوید؟[1]

خطابه‌ای در کلیسای Carrs Lane URC ، بیرمنگام، جولای 2005.

جان هیک[2]

مترجم: مهدی عظیمی[3]

به راستی کتاب مقدّس چه می‌گوید؟ پاسخ این پرسش بسیار روشن است: بخوان و ببین که چه می‌گوید. امّا اگر بپرسیم کتاب مقدّس درباره‌ی این یا آن موضوع چه می‌گوید؟ پاسخ آن روشنی و وضوح کمتری خواهد داشت. کتاب مقدّس درباره‌ی خدا، درباره‌ی ذات خدا چه می‌گوید؟ نخستین بار که به تلاوت آن بنشینیم (یوشع،10:7-14) چنین درخواهیم یافت که خداوند معبودی قوم‌گرا و خشن است که در میدان نبرد به سود یک قبیله می‌جنگد و دشمنان آنان را بی‌رحمانه می‌کشد؛ حتّی خورشید را برای بیست‌وچهار ساعت از حرکت باز می‌دارد تا آنان بتوانند قتل عام خود را به نهایت برسانند. امّا این آن خدایی نیست که ما به او باور داریم. هست؟ از این گذشته، تصوّر این که خدا خورشید را برای مدّتی ثابت نگه دارد، تنها در جهان باستان امکان پذیر بوده است؛ زیرا مردم آن روزگار بر این باور بوده‌اند که خورشید بر گرد زمین می‌چرخد. امّا اکنون ما می‌دانیم که این زمین است که به دور خورشید می‌گردد، و پیدایش شبانه روز معلول گردش زمین بر محور خود با سرعتی در حدود هزار مایل در ساعت، می‌باشد. اگر شما بر روی سطحی که با این سرعت در حال چرخش است ایستاده باشید و آن سطح به ناگاه از حرکت بازایستد، حتّی با وجود کشش نیروی گرانش زمین، باز هم شما با شتاب به سوی فضا پرتاب می‌شوید. به دیگر سخن این داستان باورکردنی نیست. افزون بر آن عهد جدید (مکاشفه یوحنّا،20:11-18) به ما می‌گوید که خدا همان خدایی است که گناه‌کاران را به درون دریاچه‌ای از آتش افکنده است. آیا این همان خدایی است که ما به او ایمان داریم؟

واقعیّت این است که همه‌ی ما عملاً از کتاب مقدّس به شکلی گزینشی استفاده می‌کنیم. ما می‌توانیم گزینش خود را تنها بر پایه‌ی پسند و سلیقه‌ی خودمان یا بر اساس آن‌چه که آموخته‌ایم، انجام دهیم. امّا به نظر می‌رسد که بهتر است [برای این کار] از مطالعات تاریخی جدیدی که بر روی کتاب مقدّس شده استفاده کنیم. ما در این گفتار، خود را به عهد جدید محدود می‌کنیم [و به عهد قدیم نمی‌پردازیم]. این امر به ما اجازه می‌دهد که کار را از مبادی [معیّنی] آغاز کنیم.

می‌دانم که برخی از شما از این مسئله آگاه‌اید، امّا برخی دیگر نه. نخستین چیزی که باید گفت این است که کارشناسان درباره‌ی بسیاری چیزها با یکدیگر اختلاف دارند. وقتی ما کار آنها را ملاک قرار می‌دهیم، دیگر از قلمرو قطعیّات تردیدناپذیر ـ که همچون زمینی سخت زیر پای ما را محکم کرده‌اند [و از همین رو] فطرتاً آن‌ها را ترجیح می‌دهیم ـ بیرون رفته‌ و به عرصه‌ی پژوهش تاریخی که سرشار از امور غیرقطعی، احتمال و ارزیابی [نقّادانه] است، گام نهاده‌ایم. با این همه یک نقطه‌ی اساسی وجود دارد که کارشناسان نامدار به طور گسترده بر آن اتّفاق نظر دارند. اگر چه همیشه کسی در جایی از جنبه‌ای با دیگران اختلاف دارد، امّا با وجود این دست کم در میان اکثریّت دانشگاهیانی که کارشناس عهد جدید هستند یک اجماع مهم و گسترده وجود دارد.

آن اجماع و اتّفاق نظر چیست؟ هنگامی که در کلیسا به تلاوت انجیل گوش می‌سپاریم، طبیعتاً می‌توانیم فرض کنیم که [مثلاً] این جمله نقل قولی است از یک شاهد عینی، مانند خبر یک روزنامه که نویسنده‌اش دیروز آن را مشاهده کرده است. امّا بر اساس آن اجماع، هیچ یک از این جملات را واقعاً یک شاهد عینی ننوشته است. کهن‌ترین انجیل، انجیل مَرقُس است که اندکی پس از سال70 .م به نگارش درآمده است. پس از آن انجیل متّی و لوقا در سال80 .م نوشته شده‌اند که منبع اصلی برای نگارش آن‌ها همان انجیل مرقس بوده و در کنار آن از منابع مستقلی که [متّی و لوقا] خود در دست داشته‌اند نیز استفاده کرده‌اند. همچنین شاید از منابع احتمالی دیگری هم بهره برده باشند. این منابع را Q می نامند که البتّه برخی از پژوهشگران بزرگ در وجود آن‌ها تردیدکرده‌اند. و سرانجام انجیل یوحنّا در حدود اواخر قرن اوّل یعنی در سال90 .م پدید آمده است. انجیل‌های مرقس، متّی و لوقا را به دلیل اشتراکات فراوان، انجیل‌های هم‌نظر[4] می‌نامند؛ به خلاف انجیل یوحنّا که ویژگی بسیار متفاوتی دارد. در انجیل‌های هم‌نظر، عیسی (ع) در قالب تمثیل‌های به یادماندنی و گفتارها و فرمان‌های شورانگیزِ خود سخن می‌گوید، در حالی که در انجیل یوحنّا خطابه‌های خداشناختیِ [الهیّاتی، کلامی] طولانی ایراد می‌کند. خداشناسی‌ای که در آن‌ها متبلور شده است بیش از آن که هم‌سو با انجیل‌های هم‌نظر باشد در راستای آن‌چه که [بعدها] ارتودوکسی مسیحی گردید، بسط یافته است.

عیسای انجیل یوحنّا بر گرد سرش هاله‌ای از نور دارد و به کردار یک موجود الهی آگاه بر زمین گام بر می‌دارد. امّا بخشی از آن اجماع کارشناسانه چنین است که منم‌گویی‌های بزرگ‌منشانه‌ای[5] چون «من راه‌ام؛ من حقیقت‌ام؛ من حیات‌ام؛ هیچ کس به [خداوندِ] پدر نمی‌رسد مگر از رهگذر من(14, 6)؛ من و [خداوندِ] پدر یکی هستیم(10:30)؛ من روشنایی جهان‌ام؛ هر کس مرا ببیند [خداوندِ] پدر را دیده است(14, 9)» هیچ یک را نمی‌توان به عیسای تاریخی نسبت داد، بل که آن‌ها کلماتی هستند که یک نویسنده‌ی مسیحی در سال70 .م یا چند سال پس از آن، در دهان وی گذاشته است تا الهیّاتِ در حال توسعه‌ی کلیسا را بازگو کند. بخش دیگری از آن اجماع این است که عیسی (ع) خود هیچ گاه چنین تعلیمی نداده است که خدای متجسّد یا خداوندِ پسر (دومین شخص از تثلیث مقدّس، در قالب انسان) است. این نه تنها عقیده‌ی محقّقان لیبرال بل‌که به همان اندازه عقیده‌ی پژوهشگران محافظه کار نیز هست. در این جا تنها به دو نقل قول مختصر بسنده می‌کنیم. اسقف اعظم میشل رمزی[6]، که پیش از اسقف شدن استاد عهد جدید بود می‌نویسد: «عیسی ادّعای خدایی نکرده است» (Jesus & the Living Past, 1980, p. 30). پروفسور جیمز دان[7] که شاید برجسته‌ترین متخصّص عهد جدید در بریتانیای امروز است می‌نویسد: « در کهن‌ترین روایت عیسی هیچ مدرک واقعی درباره‌ی چیزی که به درستی بتوان آن را شعور الوهی[8] نامید وجود ندارد» (Christology in the Making, 1980, p. 60).

ویژگی دیگر انجیل چهارم این است که وقتی به نگارش درآمد، آن‌چه که اصالتاً قیام عیسی (ع) در درون یهودیّت بود، خود را از جریان غالب یهودیّت جدا ساخته و اختلاف زیادی با آن پیدا کرده بود. از این روی در انجیل یوحنّا به یهودیان به چشم دشمن نگریسته شده و چهره‌ی بسیار خصمانه‌ای از آن‌ها به نمایش گذاشته شده است. امّا چنان که ما اکنون می‌دانیم، این یک خطای تاریخی است که ریشه‌ی خوی خشونت‌بارِ ضدِّ سامیِ مسیحیان را آشکار می‌سازد؛ خویی که قرن‌ها تاریخ کلیسا را لکّه دار ساخته و تا قرن بیستم هم ادامه یافته است. واقعیّت این است که یهودیانِ زمان عیسی (ع) ـ که او خود یکی از آنان بود ـ دینی بسیار والاتر از آن‌چه که انجیل یوحنّا می‌گوید داشته‌اند. یک خاخام مشهور، شریعت موسی را در این جمله خلاصه کرده است: «با دیگران آن مکن که تو خود نمی‌خواهی دیگران با تو کنند». آنان بر محبّت خداوند بسیار تأکید می کردند؛ درست به همان اندازه که عیسی (ع) بر آن پای می‌فشرد.

بنابراین به نظر می‌رسد که ما باید تمایزی اساسی میان عیسای تاریخی و مسیح دینی بگذاریم. این تمایز از آن روی اهمّیّت دارد که در آمیختن این دو در چهره‌ای واحد به گونه‌ای قانع‌کننده بسیار دشوار است. بر این اساس، آن که در بخش عمده‌ای از ادبیّات و آداب کلیسا جایگاهی محوری دارد، مسیح دینی است. اوست که سرور همگان است. اوست که برّه‌ی بی‌گناه خداوند است و گناهان را از جهان محو می‌کند. با خون اوست که ما تطهیر می‌شویم. اوست که منجی جهان است و تاج سروری همگان را بر سر نهاده است.

امّا آیا قطعاً عیسی (ع) پسر خدا و موجودی الوهی نبوده است؟ باز هم در این جا تحقیقات جدید به کمک ما می‌آیند. ما اکنون می‌دانیم که «پسر خدا» معنای استعاریِ پرسابقه و شناخته‌شده‌ای در یهودیّت داشته است. اسرائیل پسر خدا بوده است. آدم پسر خدا بوده است(Lk. 3, 28). فرشتگان پسران خدا بوده‌اند.(Lk. 20, 36) پادشاهان باستانی بنی‌اسرائیل با عنوان «پسر خدا» بر تخت می‌نشسته‌اند. دعایی که در مراسم معارفه‌ی اسقف خوانده می‌شود چنین است: «تو پسر من هستی، امروز من تو را به وجود آورده‌ام». روشن است که گفتن چنین سخنی به یک مرد بزرگ‌سال معنایی استعاری دارد. در واقع در یهودیّت هر انسان برجسته‌ی مؤمن و پرهیزکاری می‌تواند «پسر خدا» نامیده شود. پسر خدا کسی است که به خدا نزدیک است، و گاهی کسی است که از سوی او رسالتی ویژه هم دارد. کلیسا از این معنای عام، مفهومی منحصر به فرد را استنباط کرده و مصداق آن را تنها و تنها به عیسی (ع) منحصر نموده است. همین امر سبب شد که آیین مسیح از قلمرو یهودیّت بیرون رود و به جهان کاتولیک که تحت پیشوایی قدّیس پولوس بود وارد شود. در این زمان [مفهوم کلّیِ] «پسر خدا» معنایی حقیقی [غیر مجازی، غیر استعاری] یافت، تا آن جا که در همان قرن‌های نخستین، معنای استعاریِ «پسر خداوند[9]» به معنای متافیزیکیِ « خداوندِ پسر[10]» (شخص دوم در تثلیث مقدّس) دگرگون شد.

از این روی سیمای مسیح کیهانی، آفریده‌ی تخیّل دینی انسان است. و این چیزی است که دست کم به عنوان یک احتمال جدّی باید بدان توجّه کنیم. بنابراین چنان که همه‌ی ما می‌دانیم، همین [موجود خیالی] مسیحِ نیایش‌ها و دعاها و موعظه‌های ما [را ساخته] است. و اگر ما به عنوان اصحاب کلیسا روزی بپذیریم که نیازمند پاره‌ای از بازاندیشی‌های بنیادین هستیم، این بازاندیشی چندان آسان نخواهد بود. و اگر آن را بیش از این به تأخیر بیندازیم، دشوارتر هم خواهد شد. به هر حال این بازاندیشی می‌تواند کلیساها را از این وضعیّت نابه‌سامانی که در جامعه‌ی غربی داریم، نجات بخشد؛ وضعیّت نابه‌سامانی که در آن با اذهان بسیاری در آن بیرون روبه‌رو هستیم که درگیر اندیشه‌ها و تصوّرات باورناپذیری هستند که به طور جدّی نمی‌توانند به آن‌ها تن دهند. بنابراین پیشنهاد من این است که ما بایستی دوباره بر مسیح تاریخی تمرکز کنیم، حتّی اگر محقّقان بگویند چیز زیادی درباره‌ی او ـ آن‌گونه که ما می‌پسندیم ـ نمی‌دانند.

امّا ما درباره‌ی عیسی آن اندازه می‌دانیم که بتوانیم او را بشناسیم و به جهان هم بشناسانیم. او در قالب تمثیل‌های فراموش‌ناشدنی محبّت و مغفرت خداوند را تعلیم می‌داد. او چگونه زیستن را به ما می‌آموزد (بسیاری از این آموزه‌ها درSermon on the Mount [موعظه بر فراز کوه] گرد آمده است)؛ آموزه‌ای که امروز نیز درست مانند همان دو هزار سال پیش الهام‌بخش و چالش‌انگیز است. در تعالیم مسیح گستره‌ی بی‌کرانی از امکانات و فرصت‌ها برای تبلیغ گسترده[یِ دین] در دنیای امروز وجود دارد که می‌تواند زندگی مردم را دگرگون سازد.

گاه مردم این عقیده را به تمسخر می‌گیرند که پیام مسیح تنها همین بوده است: محبّت خداوند و [پیوند] برادری و خواهری میان انسان‌ها. امّا به نظر می‌رسد که این درست همان چیزی است که مسیح [به ما] آموخته است؛ آموزه‌ای که یک فرمان دینی والا [و شریف] است. او به خود می‌گوید: «تو باید پروردگارت را با تمام قلب و روح و ذهن‌ات دوست بداری. این نخستین و والاترین فرمان الهی است. دومین فرمان نیز مانند اوّلی است: تو باید همسایه‌ات را درست مثل خودت دوست بداری. بنیاد و بن‌مایه‌ی همه‌ی رسالت‌ها و همه‌ی رسولان همین دو فرمان است» (انجیل متّی،22, 36-40). البتّه این مطلب برای یهودیان چیز تازه‌ای نبود. عیسی آن را از سِفر تثنیه 6,4 و سِفر لاویان 19,18 نقل کرده است.

[حقیقتِ] انجیل [وعصاره‌ی آیین مسیح] این است که همه‌ی ما همه‌ی لحظات خود را در حضور خداوند زندگی کنیم؛ خداوندی که به ما عشق می‌ورزد و خواستار عشق متقابل ما نیز هست. و این همان چیزی است که درباره‌ی عشق ورزیدن به یکدیگر باید گفت. یکدیگر را دوست داشتن کار ساده‌ای است، و هرگاه ما همه یکدیگر را دوست بداریم سعادت جاودانی حکم‌فرما خواهد شد. اگر ما، حتّی به اندازه‌ی یک ذرّه‌ی کوچک همسایگانمان را دوست داشته باشیم ـ البتّه می‌دانیم که اکنون این همسایگان شامل فقیران و گرسنگان و بیماران و ستمدیدگان و مستضعفانِ سراسر جهان می‌شود ـ به اندازه‌ی همان یک ذرّه‌ی کوچک سلطنت مسیح را نزدیک‌تر کرده‌ایم.

کلماتی که در نیایشِ «ای پدر ما!» آمده است و ما اکنون باید آن را با هم بخوانیم، بسیار شبیه کلماتی هستند که از لبان خود مسیح بیرون تراویده‌اند. در این نیایش بزرگ ما خداوند را مستقیماً و بی هیچ واسطه‌ای به عنوان پدر خودمان خطاب می‌کنیم و مستقیماً از خود او طلب بخشش می‌کنیم. ما در صورتی می‌توانیم به بخشش او امیدوار باشیم که خودمان یکدیگر را ببخشیم، بی‌آن‌که به هیچ تاوانی نیاز باشد. چیزهایی که به آموزه‌های بزرگ کلامی تبدیل شده‌اند مانند تثلیث مقدّس و این که مسیح خدای متجسّد است یا این که او کفّاره‌ی گناهان انسان است، تنها هین‌ها نیستند بل‌که آن چنان انجیل را پر کرده‌اند که بدون آن‌ها انجیل بسیار کوچک و کم‌حجم خواهد شد. این آموزه‌ها هنوز بیش از آن‌اند که کسی بتواند در آن‌ها دست ببرد. آموزه‌های مسیح در زندگی او تجسّم یافته‌اند. او با فقیران و رانده‌شدگان احساس همدلی و برابری می‌کرد. زندگی او به مثابه‌ی چالشی مستمرّ در پیش روی ما قرار دارد. بخشی از این چالش این است که ما باید برای آن‌چه که در این عصر پریشان و آشفته مایه‌ی نوع‌دوستی می‌شود، طرّاحی و برنامه‌ریزی کنیم و آن را به اجرا درآوریم، و بیش از این آموزه‌هاي مسيح را در پس پرده‌ی تقدّس‌آلود جزمیّات منسوخ و غیرقابل دفاع از دید دنیا پنهان نسازیم.

1. مأخذ ترجمه:

Hick, John, “What does the Bible really say?”, < http://www.johnhick.org.uk/article13.html>.

2. جان هیک‌ در 1922 در یورکشایر انگلستان‌ زاده‌ شد و نخستین‌ آموزش‌های‌ دینی‌ را در حلقه‌ کشیشان‌ پرسبیتری‌ فراگرفت‌. اگرچه‌ - آن‌ گونه‌ که‌ خود وی‌ نقل‌ می‌کند - در آغاز زندگی‌اش‌ به‌ رهیافتی‌ مطلق‌گرا از مسیحیت‌ گرایش‌ داشت‌، اقامت‌ در ادینبورگ‌ و ایجاد فرصت‌ پژوهش‌ و مطالعه‌ در فلسفه‌ دین‌ و دیدار با پیروان‌ ادیان‌ دیگر در آن‌ سامان‌ و بعدها در «آکسفورد»، ذهنیت‌ وی‌ را تغییر داد. در این‌ هنگام‌ جنگ‌ دوم‌ جهانی‌ درگرفته‌ بود و هیک‌ که‌ به‌ واسطه‌ جنگ‌، درس‌ و بحث‌ را رها کرده‌ بود، به‌ جرگه‌ معترضان‌ این‌ فاجعه‌ پیوست‌. او در سال‌ 1953 میلادی‌ رسما به‌ کسوت‌ کشیشان‌ پرسبیتری‌ درآمد. سپس ‌، به‌ سمت‌ استادی‌ در امریکا منصوب‌ شد ؛ نخست‌ در دانشگاه‌ «کورنل‌» و سپس‌ در مدرسه‌ «پرینستون‌». در همین‌ مدرسه‌ بود که‌ اندیشه‌های‌ کثرت‌ گرایانه‌ دینی‌ و الهیات‌ آزادمنشانه‌ وی‌ موجی‌ از مناقشه‌ها و بحثها را برانگیخت. هیک‌ مدت‌ پانزده‌ سال‌ کرسی‌ فلسفه‌ دین‌ در دانشگاه‌ «بیرمنگام‌» انگلیس‌ را در دست‌ داشت‌. او در این‌ زمان‌ چه‌ به‌ لحاظ‌ دانشگاهی‌ و چه‌ از نظر ارتباطات‌ محلی‌ و اجتماعی‌ تاثیر بسزایی‌ بر پیرامون‌ خود گذاشت‌. وی‌ تا کنون‌ سخنرانی‌های‌ زیادی‌ در سطح‌ جهان‌ انجام‌ داده‌ و کتاب‌ها و مقالات‌ بی‌شماری‌ در باب‌ فلسفه‌ دین‌، کثرت‌ گرایی‌ دینی‌، معنای‌ حیات‌، گفتگوی‌ ادیان‌، اخلاق‌ جهانی‌، رهایی‌ و رستگاری‌ و... نگاشته‌ است. جان‌ هیک‌ به‌ نثری‌ روان‌، روشن‌ و درعین‌ حال‌ استوار می‌نویسد. او هم ‌اینک‌ عضو «مؤسسه‌ پژوهش‌های‌ پیشرفته‌ در هنر و علوم‌ اجتماعی‌» در دانشگاه‌ بیرمنگام‌ است‌.

[3]. Mahdi_azimi2006@yahoo.com

[4]. synoptic Gospels

[5]. great 'I am' sayings

[6]. Michael Ramsey

[7]. James Dunn

[8]. consciousness of divinity

[9]. son of God

[10]. God the Son

در تمثّل ابر

hamcheragh — Mon, 12 Feb 2007 19:56:34 GMT

زاده شدن در تمثّل ابر:

بغضی شناور

در حلقوم آسمان

پرسه در کوچه پس کوچه ی بی درکجایی و

گریه ی بی امان

با این همه باکی نیست

خود اگر تنها از هق هق گریه ها

قه قه خنده شکوفد

دهقان را بر لبان

م.عظیمی

غزل ناتمام

hamcheragh — Mon, 12 Feb 2007 19:55:15 GMT

می خواستم غزل بسرایم برای تو

و ان چشم های گرم و دل بی ریای تو

قاموس ذهن را به تمامی ورق زدم

دیدم که هیچ واژه ندارم برای تو

تنها همین ترانه ی آه است بر لبم

وین اشک ها که می چکد این سان به پای تو

م.عظیمی

شرح احوال

hamcheragh — Mon, 12 Feb 2007 19:53:56 GMT

در راهی پر فراز و فرود

بی نوحه

بی سرود

تابوت خود را بر گرده کشیدم من

بر شانه های تشییع

بی نفرین

بی درود

خود را چون مرده کشیدم من

آه!

به کجا می بَرَدم این را؟

گور من کجاست؟

بر بلندِ کدام قله ی پوشیده از برف

در حضیضِ کدام دره ی تاریکژرف

م.عظیمی

هایکو

hamcheragh — Mon, 12 Feb 2007 19:52:31 GMT

و ابر

که آبستن باران بود

از درد

ناله ای کرد

کویر زیر لب گفت:

« تولّد باران مبارک»

م.عظیمی

سیّدحسین نصر (3)

hamcheragh — Mon, 12 Feb 2007 19:22:18 GMT

سفر به آمريكا

سفر من به آمريكا كه از طريق كشتى و از اسكندريه به انجام گرفت، سفر راحتى نبود. سفر من همزمان شد با پايان جنگ جهانى دوم و به همين دليل سرشار از مشكلاتى غيرقابل پيش بينى بود كه فائق آمدن بر آنها حتى براى مسافران مسن تر هم آسان نبود. در اكتبر 1945 من وداعى حزن آلود با خانواده ام و خصوصاً پدرم داشتم كه مى دانستم ديگر او را نخواهم ديد و به فرودگاه تك بانده كوچك تهران رفتم تا به بغداد پرواز كنم. خانواده ام به جز پدرم كه قادر به حركت نبود مرا تا فرودگاه بدرقه كردند. از اين جهت جدايى من تجربه توامان فراقى جسمانى و روحانى بود; دورى از جمع بسيار گرم يك خانواده شرقى و جدايى از روحى كه تا كنون در آن پرورش يافته بودم.
در بغداد سفير ايران در قاهره كه از بستگان ما بود به گرمى از من اسقبال كرد و من در خانه محسن صدر كه از بستگان مادرى من و نائب السلطنه عراق و رئيس مجلس سنا بود اقامت گزيدم. در آنجا من چهره قديمى بغداد را ديدم كه كمى بعد از ميان رفت. همچنين اين اولين تجربه من از عالم عربى بود كه در سالهاى بعدى قسم عمده اى از حيات عقلانى من بدان اختصاص يافت.
از بغداد با اتوبوس شبرو مخصوصى كه به يك شركت انگليسى تعلق داشت و از منطقه ممنوعه ميان عراق و سوريه مى گذشت به سوريه رفتم. در دمشق يكى از دوستان ايرانى مرا به خانه اش برد و من در آنجا چند روزى ماندم تا ماشينى مهيا شود كه ما را از فلسطين تقسيم نشده آن روزگار بگذارند. در نهايت يك ماشين راحت و مناسب يافت شد و من و دو سه مسافر ديگر از جمله همين دوست ايرانى به فلسطين رفتيم. سفر از ميان باغات و مراتع زيبا و سرسبز فلسطين بسيار براى من مسحور كننده و جذاب بود. پس از اين در «يافا» قطارى گرفتيم تا ما را به قاهره ببرد.
شهر قاهره در آن زمان بسيار متجدد تراز تهران بود و اقامت يكماهه من در هتل قديمى مشهور به نام شفيرد هتل كه در زمان انقلاب ناصرى در 1952 به كلى سوخت و از ميان رفت، مايه آشنايى مستقيم تر من با بسيارى از وجوه عالم متجدد شد. در قاهره در انتظار بليط سفر با كشتى به آمريكا بودم و در اين حين براى اولين بار در عمرم از باغ وحش و از يك فروشگاه بزرگ ديدن كردم. با اينكه سفير ايران در قاهره محبت بسيارى نسبت به من داشت، اما در واقع من بيشتر تنها بودم. روزى هنگامى كه داشتم به تنهايى در رستوران هتل شفيرد، غذا مى خوردم، مورد توجه يك اشراف زاده مصرى قرار گرفتم كه در دولت مصر وزير بود. او از اينكه مى ديد پسر خارجى جوانى به تنهايى براى خود غذا مى خورد متعجب شده بود و بر سرميز من آمد و سوالاتى از من پرسيد. من با فرانسه دست و پا شكسته اى كه بلد بودم وضعيت خودم را براى او توضيح دادم. او به من علاقه مند شد و به من گفت كه تا وقتى كه در قاهره هستم، مثل پسرش با من رفتار خواهد كرد. او مرا به اماكن بسيارى از جمله اهرام مصر برد و در نهايت او بود كه در يك كشتى سوئدى با نام گريپ شولم كه از اسكندريه به نيوريك مى رفت، براى من جايى پيدا كرد.
من در قاهره بسيارى از آثار تاريخى بى همتاى اسلامى و آثار باستانى اين شهر را ديدم، اما تجربه حضور در هتل شفيرد و مناطق مدرن قاهره تأثير خاصى بر من گذاشت، چرا كه اين ديدارها براى من در حكم مقدمه اى براى ورود به جهان غرب بود. بسيارى از ساكنين هتل اروپايى بودند و آدم گمان مى كرد كه گويى در يك هتل درجه يك اروپايى است. اما در آنجا هم عناصر اسلامى و مصرى وجود داشتند. همه خدمتكاران، لباسهاى سنتى مصرى داشتند و بيشتر آنها نوبيايى بودند و طبع مهربانى داشتند. شاه فاروق معمولا غروبهاى پنج شنبه به هتل مى آمد و روزهاى جمعه با درشكه اش به نماز جمعه مى رفت. من در مصر بيش از تهران مى توانستم كشمكش ميان سنت و تجدد و شرق و غرب را در پيش چشم بينم، كشمكشى كه در تمام طول زندگيم بدان توجه داشتم. اما تنها در سفرهاى بعديم بود كه اماكن مقدس قاهره به شكلى كامل بر من جلوه گر شدند. در طى سالهاى غربتم در غرب، قاهره خانه اصلى روحى من در جهان اسلام بود، اما بذرهاى اوليه عشق به اين شهر در طى همين اقامت چند هفته اى در پاييز سال 1945 در قلب من نشانده شد. شهرى كه پس از اين تحولات اساسى سياسى، اجتماعى و مدنى پيدا كرد.
سفر دريايى طولانى و دشوار بود. ما از دريايى مديترانه به تسالونيكا رفتيم. از آنجا به ناپل از ناپل به مارسى و در نهايت از تنگه جبل الطارق به نيويورك. هراس از مينها و طوفان هاى دريايى به خصوص در درياى آتلانتيك، لحظات بسيار پربيم و اضطرابى براى من خلق كرد. اما اين سفر يك ماهه، اتكا و اعتماد به نفس مرا بسيار قوت بخشيد و من براى اينكه چنين سفرى را به خوبى پشت سربگذارم به ناچار بايد خود را تغيير مى دادم. هنگامى كه در 17 دسامبر سال 1945 به نيورك رسيدم. از يك پسر جوان وابسته به خانواده و فرهنگش به شخصى مستقل، منزوى و متكى به خود تبديل شده بودم. بسيار برايم لذت بخش و دور از انتظار بود كه دربار انداز كشتى مورد استقبال دايى ام عماد كيا و پسرعمويم تقى نصر كه نماينده تجارى مادر نيويورك بود و بعداً وزير دارايى شد و همسران آن ها قرار گرفتم همسر تقى نصر به نام بى بى، دختر عموى من بود و ما در دوران كودكى در بسيارى از تعطيلات با هم بوديم. تلاش و كوشش براى تحصيل در آمريكا هم براى من جذاب بود دوره جديدى در زندگى من آغاز شد كه كاملا با آنچه در زندگيم تجربه كرده بودم فرق داشت و از آن گسيخته بود.